ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΥΕΡΕΘΙΣΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΝΩΝ

ΑΥΤΟ ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΙΑΣΗΜΟ ΓΙΑΤΡΟ HILARY JONES KAI ΕΞΕΤΑΖΕΙ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΥΕΡΕΘΙΣΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΝΩΝ

Το άρθρο αυτό καλύπτει:

biokult-bullet Τι είναι το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου;

biokult-bullet Πόσο συχνό είναι και ποιοι υποφέρουν περισσότερο;

biokult-bullet Ποια είναι τα κύρια συμπτώματα;

biokult-bullet Η επίδραση του στον τρόπο ζωής

biokult-bullet Απο τι προκαλείται το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου;

biokult-bullet Πώς γίνεται η διάγνωση;

biokult-bullet Πώς αντιμετωπίζεται;

biokult-bullet 10 κορυφαίες συμβουλές για την υγεία του εντέρου

Dr Hilary Jones

Τι είναι το Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (ΣΕΕ);

Το Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (ΣΕΕ) είναι μία πολύ συχνή πεπτική διαταραχή που προκαλεί άβολα, κουραστικά και μερικές φορές επώδυνα συμπτώματα, όπως κοιλιακές κράμπες, μετεωρισμό και δυσκοιλιότητα, εναλλασσόμενα με διάρροια. Συνήθως δεν είναι συνέχεια ενεργή σαν πάθηση, αλλά τείνει να υποχωρεί και να επανέρχεται, καθώς οι μύες που επηρεάζουν την κίνηση των εντέρων  αντιδρούν σε μεταβαλλόμενες συνθήκες όπως η δίαιτα και το άγχος.

Πόσο συχνό είναι και ποιοί υποφέρουν περισσότερο;

Το ΣΕΕ επηρεάζει τουλάχιστον το 1/5 του ενήλικου πληθυσμού της Μεγάλης Βρετανίας, εάν όμως συμπεριλάβει κανείς όλα τα άτομα που βιώνουν έστω και ένα σύμπτωμα κάποια στιγμή της ζωής τους, πιθανότατα το 70% του πληθυσμού το έχει αντιμετωπίσει. Επομένως περίπου 8 εκατομμύρια Βρετανοί έχουν ΣΕΕ, με τους άνδρες και τις γυναίκες να επηρεάζονται εξίσου. Συνήθως πρωτοεμφανίζεται στο τέλος της δεκαετίας των 20 ή στη δεκαετία των 30 και έχει μία τάση να υποχωρεί ξανά περίπου μετά την ηλικία των 60. Όχι μόνο περιορίζει την προσωπική και κοινωνική ζωή των πασχόντων, αλλά επιπλέον οδηγεί πολλούς από αυτούς να απουσιάζουν  κατά μεσό όρο 2-3 εβδομάδες κάθε χρόνο από την εργασία τους, γεγονός που μεταφράζεται σε ετήσια απώλεια περίπου 500 εκατομμυρίων λιρών Αγγλίας.

Ποιά είναι τα κύρια συμπτώματα;

Δεν υπάρχουν ούτε δύο άνθρωποι με ΣΕΕ που να βιώνουν ακριβώς τα ίδια συμπτώματα, ενώ τα αίτια που πυροδοτούν τα συμπτώματα καθώς και η συχνότητα με την οποία τα παρατηρούν, διαφοροποιείται επίσης σημαντικά. Ωστόσο τα κύρια συμπτώματα είναι συνήθως η επώδυνη δυσκοιλιότητα ή η απρόβλεπτη διάρροια ή ένας κουραστικός και εναλλασσόμενος συνδυασμός και των δύο. Συχνά παρατηρούνται επίσης διάταση των κοιλιακών τοιχωμάτων, αέρια, κοιλιακές κράμπες και δυσπεψία. Για μερικούς ανθρώπους είναι πολύ συνηθισμένο το να πρέπει να πάνε εσπευσμένα στην τουαλέτα για αφόδευση, το να έχουν την αίσθηση ότι η κένωση δεν ήταν πλήρης, ή το να έχουν συμπτώματα αφού γευματίσουν έξω σε οποιαδήποτε κοινωνική εκδήλωση. Ορισμένα γυναικολογικά συμπτώματα όπως η κοιλιακή διάταση προ-εμμηνορυσιακά και οι επώδυνες περίοδοι μπορεί να σχετίζονται με το ΣΕΕ σε κάποιες γυναίκες, όπως και πολλά συμπτώματα του ουροποιητικού συστήματος και άλλα προβλήματα όπως ο πονοκέφαλος, η αϋπνία, το άγχος και η κατάθλιψη και στα δύο φύλα.

Επίδραση στον τρόπο ζωής

Αν και δεν είναι απειλητικό για τη ζωή, ούτε και σχετίζεται με κάποια άλλη κακοήθη πάθηση, το ΣΕΕ μπορεί να περιορίσει σημαντικά τις κοινωνικές δραστηριότητες ενός ατόμου, τις εργασιακές δεσμεύσεις αλλά και τις προσωπικές σχέσεις του. Οι πάσχοντες συχνά αποφεύγουν κοινωνικές εκδηλώσεις, ταξίδια, δραστηριότητες οικιακές ή αναψυχής και συχνά καταφεύγουν στο να σχεδιάζουν ολόκληρη την καθημερινή τους ζωή με βάση την πρόσβαση στην τουαλέτα. Επιπλέον, λόγω της δυσκολίας που υπάρχει στο να διαγνωστεί το ΣΕΕ με βεβαιότητα αλλά και λόγω του ότι πολλά από τα συμπτώματά του είναι παρόμοια με αυτά άλλων παθήσεων, φλεγμονωδών και βαρύτερων όπως η κολίτιδα ή ο καρκίνος του εντέρου, δεν είναι να απορεί κανείς που το άγχος και η αϋπνία συνοδεύουν  συχνά το ΣΕΕ -εξάλλου οι συχνές επισκέψεις σε γιατρούς ή κλινικές προκειμένου να αποκλειστούν οι σοβαρότερες παθήσεις δεν συμβάλλουν καθόλου σε μία ομαλή ζωή.

Από τι προκαλείται το ΣΕΕ;

Η συνηθισμένη, ομαλή διαδικασία της πέψης συνεχίζεται μέρα με την ημέρα, χωρίς κανέναν συνειδητό έλεγχο ή συναίσθηση από πλευράς μας. Κάθε τμήμα του γαστρεντερικού μας συστήματος επιτελεί τον δικό του σημαντικό ρόλο, όλα όμως ελέγχονται από το νευρικό σύστημα, το οποίο μπορεί να καταστείλει ή να διεγείρει τη διαδικασία της πέψης οποιαδήποτε στιγμή. Όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση έντασης και άγχους, η ροή του αίματος εκτρέπεται από το έντερο και οι ρυθμικές μυϊκές συσπάσεις στα τοιχώματα του εντέρου που προωθούν τις τροφές προς τα μπροστά επιβραδύνονται. Αντιθέτως, όταν είμαστε ήρεμοι και χαλαροί, το νευρικό σύστημα διεγείρει ισχυρά το έντερο, δίνοντάς του τη δυνατότητα  να ολοκληρώσει τις διάφορες λειτουργίες του. Το υπερβολικό άγχος, όπως αυτό που εκδηλώνεται πριν από ένα διαγώνισμα, έναν αθλητικό αγώνα ή ακόμη και ένα πρώτο ραντεβού, επίσης διοχετεύεται στο έντερο μέσω του νευρικού συστήματος-όμως μέσω διαφορετικών νευρωνικών κυκλωμάτων- και συχνά έχει σαν αποτέλεμσα την εμφάνιση διάρροιας σε τέτοιες συνθήκες πίεσης. Αυτό εξηγεί το πως οι έγνοιες και το άγχος, από οποιαδήποτε πηγή κι αν προέρχονται, μπορούν να προκαλέσουν τα συμπτώματα του ΣΕΕ. Τα προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις, τα εργασιακά άγχη, το πένθος, όλα αυτά πυροδοτούν τα συμπτώματα. Αυτός είναι επίσης ο λόγος που τα άτομα που ανησυχούν συχνά ή που έχουν κατάθλιψη είναι πιο επιρρεπή στο ΣΕΕ. Πέρα από αυτούς τους ψυχολογικούς παράγοντες, οριμένοι πάσχοντες από ΣΕΕ φαίνεται να έχουν αυξημένη ευαισθησία γενικά στο έντερο, ενώ άλλοι έχουν δυσανεξία σε συγκεκριμένα διατροφικά στοιχεία ή καθυστερούν πολύ να αναρρώσουν μετά από ίωση, τροφική δηλητηρίαση ή γαστρεντερίτιδα. Είναι βέβαιο ότι υπάρχει επίσης μία κληρονομική συνιστώσα   στο ΣΕΕ.

Πως γίνεται η διάγνωση;

Το ΣΕΕ ουσιαστικά δεν διαγιγνώσκεται με την κλασική έννοια του όρου. Πρόκειται περισσότερο για μία περιγραφή της αντίδρασης του εντέρου των ασθενών σε συγκεκριμένους παράγοντες, αφού πρώτα έχουν αποκλειστεί όλες οι άλλες σοβαρές διαταραχές του γαστρεντερικού συστήματος (ΓΕ). Κυρίως η διάγνωση προκύπτει από τα συμπτώματα και μόνο, μιας και μόλις οι μισοί από όλους τους ανθρώπους με ΣΕΕ συμβουλεύονται τον γενικό γιατρό τους, ενώ από αυτούς που το κάνουν, μόλις το 20% παραπέμπονται σε νοσοκομεικές κλινικές. Σε άτομα κάτω των 45 ετών με τυπικά συμπτώματα, στα οποία δεν υπάρχουν ευρήματα κατά τη φυσική εξέταση, η διάγνωση γίνεται πολλές φορές κλινικά. Εάν παρόλα αυτά παρατηρηθεί απώλεια βάρους, αιμορραγία από το ορθό, έντονα συμπτώματα, π.χ. ικανά να ξυπνήσουν τον ασθενή μέσα στη νύχτα, ή σε περίπτωση που έχουμε πολύ απότομη έναρξη των συμπτωμάτων και ιδίως σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, συνήθως συνίστανται περαιτέρω εξετάσεις. Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν εξέταση του εντέρου με ένα λεπτό όργανο ενδοσκόπησης και, ειδικότερα στις γυναίκες, εξετάσεις προκειμένου να αποκλειστούν διαταραχές όπως φλεγμονώδεις νόσοι της πυέλου και ενδομητρίωση. Η νοσοκομειακή διερεύνηση μπορεί περιστασιακά να κριθεί αναγκαία σε βαριά ή σύνθετα περιστατικά, αυτό όμως μπορεί να έχει και μειονεκτήματα, μιας και οι συνεχόμενες εξετάσεις μπορεί να είναι χρονοβόρες, και ενδέχεται να αυξήσουν αναίτια το υποβόσκον άγχος ή να ανιχνεύσουν υποδεέστερες ανωμαλίες, οι οποίες δεν είναι στην πραγματικότητα υπεύθυνες για τα συμπτώματα. Για τους παραπάνω λόγους είναι απαραίτητη μία λογική προσέγγιση, βήμα-βήμα με τον κάθε μεμονωμένο ασθενή.

Πως αντιμετωπίζεται;

Από την εμπειρία μου ως γενικός γιατρός, έχω διαπιστώσει ότι η διαβεβαίωση που παρέχει στον ασθενή η διάγνωσή του και μόνο  με ΣΕΕ και ο αποκλεισμός άλλων σοβαρότερων παθήσεων, είναι από μόνη της βοηθητική. Πολλοί πάσχοντες, μόλις συνειδητοποιήσουν περί τίνος πρόκειται, βρίσκουν τον τρόπο να ζουν καλά με την πάθησή τους, προσαρμόζοντας τον τρόπο ζωής τους. Θετικά αποτελέσματα μπορεί να προκύψουν επίσης από τον συνδυασμό εναλλακτικών και κλασικών προσεγγίσεων, με κυριότερες τις αλλαγές στη διατροφή, τις ψυχολογικές θεραπείες και τη φαρμακευτική αγωγή.

Αλλαγές του τρόπου ζωής

Η αφυδάτωση είναι ένας καθοριστικός παράγοντας για το ΣΕΕ, ενώ η αύξηση της πρόσληψης υγρών σε σε τουλάχιστον 2 λίτρα την ημέρα είναι χρήσιμη. Η άσκηση βοηθά στη ρύθμιση της επίδρασης του νευρικού συστήματος στο πεπτικό σύστημα, όπως και η αντιμετώπιση των συναισθηματικών προβλημάτων που μπορεί να αυξάνουν το άγχος ή την κατάθλιψη. Ορισμένα φάρμακα μπορεί να προκαλούν δυσκοιλιότητα ή διάρροια σαν ανεπιθύμητη ενέργεια από τη δράση τους, οπότε είναι προφανές πως αξίζει να αποφεύγονται, εφόσον υπάρχει τέτοια δυνατότητα.

Διαιτολογικές προσαρμογές

Ορισμένα άτομα πιθανόν να έχουν τροφικές δυσανεξίες, κάτι που επιδεινώνει το ΣΕΕ. Περίπου 1 στα 100 άτομα είναι ευαισθητοποιημένα προς τη γλουτένη, πρωτεΐνη που υπάρχει σε συγκεκριμένα δημητριακά, ενώ άλλα έχουν έλλειψη ενός ενζύμου (λακτάση) που βοηθάει στην πέψη των σακχάρων που υπάρχουν στο γάλα ή σε κάποια φρούτα.  Για αυτά τα άτομα, ο μερικός αποκλεισμός τροφών μπορεί να αποδειχθεί βοηθητικός, αφού έτσι θα αποφεύγουν τον παράγοντα που πυροδοτεί τα συμπτώματά τους. Τα προβιοτικά, δηλαδή τα λεγόμενα «φιλικά βακτήρια» που υπάρχουν φυσιολογικά στο ανθρώπινο έντερο ως μέρος της μικροχλωρίδας, έχουν έναν σημαντικό ρόλο στην πέψη και η λήψη τους με τη μορφή συμπληρωμάτων διατροφής είναι ωφέλιμη για πολλούς ανθρώπους, ειδικά για όσους έχουν ταλαιπωρηθεί πρόσφατα από κάποια γαστρεντερίτιδα ή εντερική διαταραχή που προκλήθηκε από φάρμακα, όπως αντιβιοτικά. Ωστόσο, αυτό που είναι αδιαμφισβήτητα ζωτικής σημασίας για κάθε άνθρωπο είναι η αλλαγή της ποσότητας των φυτικών ινών που προσλαμβάνει καθημερινά από τη διατροφή του. Οι φυτικές ίνες υπάρχουν στο σκληρό,  ινώδες τμήμα των φρούτων και των λαχανικών και στο εξωτερικό περίβλημα των σιτηρών, των σπόρων και των φρούτων. Υπάρχουν επίσης και στο πιο μαλακό τμήμα των φρούτων και των λαχανικών, αν και δεν πέπτονται από το λεπτό έντερο. Στο παχύ έντερο, και συγκεκριμένα στο ορθό, αυτές οι αδιάλυτες ίνες συντηρούν το περιεχόμενο νερού των κοπράνων και προάγουν τον πολλαπλασιασμό των προβιοτικών βακτηρίων. Αυτό καθιστά τα κόπρανα μεγαλύτερα και μαλακότερα και τη διέλευσή τους ευκολότερη.  Συμπερασματικά, η επαρκής πρόσληψη φυτικών ινών από τη διατροφή είναι απαραίτητη γαι τον έλεγχο συμπτωμάτων όπως η δυσκοιλιότητα, όμως είναι σημαντικό αυτή η αύξηση της πρόσληψης να γίνει σταδιακά, διαφορετικά τα συμπτώματα μπορεί αρχικά να επιδεινωθούν, μέχρι το σώμα να προσαρμοστεί. Καλές πηγές φυτικών ινών αποτελούν το ψωμί και τα δημητριακά ολικής άλεσης με υψηλή περιεκτικότητα φυτικών ινών, το αλεύρι ολικής άλεσης, το καστανό ρύζι, τα ζυμαρικά ολικής άλεσης, όσπρια όπως ο αρακάς, οι φακές και τα φασόλια, οι ξηροί καρποί, οι σπόροι, τα φρούτα και τα λαχανικά. Κάποια τρόφιμα  με υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες ενδέχεται να προκαλέσουν αυξημένα συμπτώματα σε ορισμένους ανθρώπους, όπως αέρια και φούσκωμα. Σε αυτή την περίπτωση είναι μάλλον καταλληλότερο να χρησιμοποιηθούν εναλλακτικές πηγές φυτικών ινών, όπως τα κυτταρινικά υπακτικά ή τα συμπληρώματα φυτικών ινών.

Επίτευξη τακτικών κενώσεων

Οι κορυφαίες 10 συμβουλές μου για τακτική κινητοποίηση του εντέρου είναι οι ακόλουθες:

  1. Να μην αγνοείτε ποτέ την ανάγκη να πάτε στην τουαλέτα.
  2. Δημιουργήστε μία συνήθεια σχετικά με αυτό, εάν είναι εφικτό, όπως π.χ. μετά το πρωινό ή μόλις σηκωθείτε από το κρεβάτι.
  3. Καταναλώνετε περισσότερες φυτικές ίνες.
  4. Πίνετε τουλάχιστον 2 λίτρα υγρών την ημέρα.
  5. Δραστηριοποιηθείτε σωματικά όσο περισσότερο μπορείτε.
  6. Αποφύγετε τα φαρμακευτικά σκευάσματα κατά της δυσκοιλιότητας.
  7. Βεβαιωθείτε ότι έχετε εύκολη πρόσβαση σε τουαλέτες στη δουλειά και στο σπίτι.
  8. Τρώτε τακτικά γεύματα.
  9. Γυμναστείτε τακτικά.
  10. Εξετάστε το ενδεχόμενο λήψης κάποιου υγιεινού συμπληρώματος διατροφής φυτικών ινών (όπως π.χ. ο φλοιός ψύλλιου)

Ψυχοθεραπεία

Η υγιής επιρροή του νευρικού συστήματος στο πεπτικό σύστημα μπορεί να μεγιστοποιηθεί, αν αποκλείσουμε συναισθηματικούς παράγοντες που συνδέονται με την ανησυχία, το άγχος και την κατάθλιψη. Υπάρχουν τεχνικές χαλάρωσης τις οποίες μπορούμε να μάθουμε, προκειμένου να διαχειριζόμαστε τις καταστάσεις και τα γεγονότα που μας προκαλούν ψυχική δυσφορία. Μεγάλη επιτυχία σε αυτό έχει σημειωθεί με τη μέθοδο της υπνοθεραπείας, κατά την οποία το άτομο μαθαίνει να ελέγχει τα συμπτώματα από μόνο του, μέσω της καλύτερης κατανόησης των αρνητικών επιρροών του άγχους και της ανεύρεσης καλύτερων τρόπων διαχείρισής τους. Παρομοίως, η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία και η βιο-ανατροφοδότηση μπορούν να βοηθήσουν, με την πλειονότητα των ασθενών να αναφέρει βελτίωση σε ποσοστό 60-70% στα συμπτώματά τους ως αποτέλεσμα των παραπάνω τεχνικών.

Συμβατικές θεραπείες

Το ΣΕΕ παραμένει μία από τις παθήσεις  οι οποίες δεν ανταποκρίνονται καλά στα συμβατικά φάρμακα, γεγονός που αφορά τόσο στη γενική όσο και στη νοσοκομειακή ιατρική πρακτική. Πολλά φάρμακα έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα και μπορούν να προκαλέσουν παρενέργειες. Τα υπακτικά και τα αντιδιαρροϊκά φάρμακα, για παράδειγμα, απλώς αντιμετωπίζουν τα άμεσα συμπτώματα, ενώ συνεισφέρουν πολύ λίγα στην επαναφορά της ισορροπημένης λειτουργίας ενός εντέρου που παλεύει να συνέλθει και να βρει έναν κανονικό ρυθμό. Όπου κρίνεται κατάλληλο, η αγχολυτική και αντικαταθλιπτική αγωγή μπορεί να βοηθήσει, ενώ τα αντισπασμωδικά φάρμακα μπορεί να μειώσουν για κάποιο διάστημα τους επώδυνους σπασμούς των μυών των εντερικών τοιχωμάτων που προκαλούν τον κοιλόπονο. Όπως όμως θα αναφέρουν εκατομμύρια πασχόντων με ΣΕΕ, τα αποτελέσματα αυτών των συμβατικών φαρμάκων είναι συνήθως απογοητευτικά.

Μελέτη περίπτωσης

Η Maddie, 38 ετών, διαχειριζόταν εδώ και πολύ καιρό τις σημαντικές πιέσεις από την εργασία πλήρους απασχόλησής της σε συνδυασμό με τις προκλήσεις που επιφυλάσσει η ζωή με έναν σύντροφο και τρία παιδιά ηλικίας από 4 μέχρι 12 ετών. Είχε πάντα τάση προς τη δυσκοιλιότητα, με το έντερό της να κινητοποιείται μόνο 2 με 3 φορές την εβδομάδα από την εποχή που ήταν έφηβη. Ορισμένες φορές υπέφερε επίσης από φούσκωμα, πολύ θορυβώδες γουργουρητό στην κοιλιά και συσσώρευση αερίων στο έντερο που οδηγούσε σε αναπόφευκτα επεισόδια εκρηκτικής διάρροιας. Είχε επίσης παρατηρήσει ότι τα συμπτώματά της επιδεινώνονταν όταν αυξανόταν ο φόρτος εργασίας της ή όταν έτρωγε έξω σε εστιατόρια ή σε εορταστικά γεύματα με άλλους ανθρώπους. Όταν ο σύντροφός της απολύθηκε και οι οικονομικές πιέσεις στο σπίτι αυξήθηκαν, τα συμπτώματά της επιδεινώθηκαν αισθητά και επισκέφθηκε τον γιατρό της. Εκείνος της έκανε λεπτομερείς ερωτήσεις σχετικά με τα συμπτώματά της και, λόγω της σοβαρότητάς τους, την παρέπεμψε σε γαστρεντερολόγο, ο οποίος είχε εξειδίκευση στο ΣΕΕ. Μετά από μερικές απλές αιματολογικές εξετάσεις και μία κολονοσκόπηση, εντέλει τέθηκε η διάγνωση για Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου. Πραγματοποίησε 10 συνεδρίες υπνοθεραπείας και με τη βοήθεια ενός διαιτολόγου προσάρμοσε την πρόσληψη απαραίτητων συστατικών μέσω της διατροφής, δηλαδή αύξησε την καθημερινή πρόσληψη νερού και αδιάλυτων φυτικών ινών. Τρεις μήνες αργότερα, η Maddie ήταν πολύ πιο ευτυχισμένη, με λιγότερα σε γενικές γραμμές συμπτώματα, μία νεοαποκτηθείσα ικανότητα να τα ελέγχει και είχε κατανοήσει καλύτερα ποιά είδη τροφίμων με υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες θα της προσέφεραν καλύτερη εντερική κινητικότητα και συνολικό έλεγχο του ΣΕΕ της.

Χρήσιμες διευθύνσεις

The Irritable Bowel Syndrome Network Unit 5
, Mowbray Street, Sheffield 
S3 8EN www.Irritable Bowel Syndromenetwork.org.uk

NHS Direct Tel: 0845 4647 www.nhsdirect.nhs.uk

NHS Scotland 0800 224488

The UK Register of Irritable Bowel Syndrome Hypnotherapists
 PO Box 57 Warrington WA5 1FG
 Tel: 0800 085 3970 www.Irritable Bowel Syndrome-register.co.uk

Βιβλιογραφία

  1. Irritable bowel syndrome. Clinical Knowledge Summaries. www.cks.nhs.uk, accessed 24 August 2009
  2. Irritable bowel syndrome in adults: diagnosis and management of irritable bowel syndrome in primary care. National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE), 2008. www.nice.org.uk
  3. NICE: CG61 Irritable bowel syndrome: quick reference guide: www.nice.org.uk
  4. Agrawal A, Whorwell PJ. 2006. Irritable bowel syndrome: diagnosis and management. BMJ 2006; 332:280
  5. Joint Formulary Committee, British National Formulary. 55th ed, London: British Medical Association and Royal Pharmaceutical Society of Great Britain, 2009:53
  6. Irritable bowel syndrome – management. When should I refer? NHS Clinical Knowledge Summaries: www.cks.nhs.uk 25 August 2009
  7. Probiotics. The British Dietetic Association, 2007. www.bda.uk.com
  8. American Journal of Gastroenterology 2003; 98 (9): 1970-75
  9. Mertz HR. Drug therapy: Irritable bowel syndrome. N Engl J Med 2003; 349: 2136
  10. British Medical Association. Family Doctor Series. Irritable Bowel Syndrome 2006

Για περαιτέρω μελέτη

  1. The British Dietetic Association, www.bda.uk.com
  2. Food Standards Agency, www.eatwell.gov.uk